ಪೀಠಿಕೆ: ವಸತಿ ಮತ್ತು ನಗರ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ (MoHUA) ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ್ ಮಿಷನ್–ನಗರ (SBM-U 2.0) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ತಾಣಗಳ ಪುನಶ್ಚೇತನವನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸಲು ಡಂಪ್‌ಸೈಟ್ ಪರಿಹಾರ ವೇಗವರ್ಧಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (DRAP) ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.

ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಸರ್ಕಾರದ ‘ಶೂನ್ಯ ತ್ಯಾಜ್ಯತಾಣಗಳ ಗುರಿ’ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಷಿತ್ ಭಾರತ್ 2047 ಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ತಾಣ ಪುನಶ್ಚೇತನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಿತಿ:

• ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1,428 ಸಕ್ರಿಯ ತ್ಯಾಜ್ಯತಾಣಗಳಿವೆ, ಇವು 23 ಕೋಟಿ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ (MT) ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 80% ದಷ್ಟು ತ್ಯಾಜ್ಯವು 202 ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ (ULBs) ಇರುವ 214 ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು-ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ.
• ಸಾಧಿಸಿದ ಪ್ರಗತಿ: ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, 1,048 ತಾಣಗಳನ್ನು (25 ಕೋಟಿ MT) ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಒಟ್ಟು 14.33 ಕೋಟಿ MT ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 7,580 ಎಕರೆ (≈50%) ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮರುಬಳಕೆಗಾಗಿ ಮರುಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.
• ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲ: ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಂದ್ರವು ಪ್ರತಿ ಟನ್‌ಗೆ ₹550 ನೀಡುತ್ತದೆ. ₹10,228 ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ₹4,181 ಕೋಟಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ನೆರವನ್ನು (CFA) ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

DRAP ಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು:

• ತ್ವರಿತ ಪುನಶ್ಚೇತನ: 2026 ರ ಗಡುವುನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ತ್ಯಾಜ್ಯದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆ (scientific capping), ಜೈವಿಕ-ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ-ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ವೇಗವರ್ಧಿತ ವಿಧಾನ.
• ನಗರ ಭೂಮಿ ಮರುಪಡೆಯುವಿಕೆ: ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಸಿರು ವಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು.
• ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಭೂಭರ್ತಿ ಮೀಥೇನ್ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ 'ಲೀಚೇಟ್' (leachate) ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು.
• ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಬಲವರ್ಧನೆ: ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಹಂಚಿಕೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಗರ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ SBM ಜ್ಞಾನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಘಟಕ (KMU) ಸ್ಥಾಪನೆ.
• ಖಾಸಗಿ ಹೂಡಿಕೆ ವೇದಿಕೆ: ಸುಸ್ಥಿರ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ PPP-ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸಲು HUDCO ವತಿಯಿಂದ 'ಅರ್ಬನ್ ಇನ್ವೆಸ್ಟ್ ವಿಂಡೋ' (UiWIN) ದ ಪ್ರಾರಂಭ.

ತ್ಯಾಜ್ಯ ತಾಣ ಪುನಶ್ಚೇತನದಲ್ಲಿನ ಸವಾಲುಗಳು:

• ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ: ಅನೇಕ ULB ಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ಮಾನವಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಜೈವಿಕ-ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಕೊರತೆಯಿದೆ,  ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಕೇವಲ 30% ನಗರಗಳು ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ (CPCB 2024).
• ಹಣಕಾಸಿನ ಅಂತರ: ಪುನಶ್ಚೇತನದ ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚವು (~₹10,000 ಕೋಟಿ) ಲಭ್ಯವಿರುವ CFA ಹಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು PPP ಯ ಬಲವಾದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
• ಹೊಸ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ: ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೇ ಅಸಮರ್ಪಕ ವಿಂಗಡಣೆ (≈60%) ಹೊಸ ತ್ಯಾಜ್ಯತಾಣಗಳ ಮರು-ಸಂಗ್ರಹದ ಅಪಾಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ (CPCB 2024).
• ನಿಯಂತ್ರಕ ಅನುಸರಣೆ: ಕೇವಲ 68% ULB ಗಳು ಮಾತ್ರ ಘನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ನಿಯಮಗಳು, 2016 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಉಪ-ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು 45% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿವೆ (CPCB 2024).
• ದತ್ತಾಂಶ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ: ಕೇವಲ 35% ULB ಗಳು ಮಾತ್ರ ರಾಜ್ಯ ಡ್ಯಾಶ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಕಾಲಿಕ ಪುನಶ್ಚೇತನ ಪ್ರಗತಿ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು CFA ಬಿಡುಗಡೆ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ (MoHUA 2025).

ಮುಂದಿನ ದಾರಿ:

• ಸಂಯೋಜಿತ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಆಡಳಿತ: ಮರುಬಳಕೆ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಗರ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕೋಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು. ಉದಾ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜ್ಯ ಸ್ವಚ್ಛ ಮಿಷನ್ ಮಾದರಿಯು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮಾದರಿಗಳು: ಖಾಸಗಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು UiWIN ಮೂಲಕ ಜೈವಿಕ-ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ-ಶಕ್ತಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು. ಉದಾ: ಇಂದೋರ್‌ನ 100% ಭೂಭರ್ತಿ-ಮುಕ್ತ ಮಾದರಿ.
• ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಯೋಜನೆ: ತ್ಯಾಜ್ಯತಾಣದ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಭೂ ಮರುಬಳಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಡಿಜಿಟಲ್ ಡ್ಯಾಶ್‌ಬೋರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು. ಉದಾ: ಜಪಾನ್‌ನ ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ವೇಸ್ಟ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ಭೂಭರ್ತಿ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ನೈಜ-ಸಮಯದ ದತ್ತಾಂಶ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.
• ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಭೂ ಮರುಬಳಕೆ: MoEFCC ಪುನಶ್ಚೇತನ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು (2022) ರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಂತೆ, ಮರುಪಡೆಯಲಾದ ತಾಣಗಳನ್ನು ನಗರ ಅರಣ್ಯಗಳು, ಸೌರ ಪಾರ್ಕ್‌ಗಳು, ಅಥವಾ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಹಬ್‌ಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು.
• ಸಮುದಾಯದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ: ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಘನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನೀತಿ (2010), ತ್ಯಾಜ್ಯ-ಆಯುವವರ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಪುರಸಭೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ 90% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಂ ಕ್ಯಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ 200,000+ ಹಸಿರು ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು: 

1."ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ತಾಣಗಳ ಪುನಶ್ಚೇತನವು ನಗರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸುರಕ್ಷತೆಗೆ ಅವಶ್ಯಕ." DRAP ಉದ್ದೇಶಗಳು, ಅನುಷ್ಠಾನದ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.

2. "ಭೂಭರ್ತಿ-ಮುಕ್ತ ನಗರಗಳ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ." SBM-U 2.0 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಹಳೆಯ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಸುಸ್ಥಿರ ನಗರೀಕರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಗತ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ.