ಪೀಠಿಕೆ: ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ಬೆಲೆಮ್ (Belem) ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿರುವ COP30 ಶೃಂಗಸಭೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ UNEP (United Nations Environment Programme) ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ವರದಿಯು ಭಾರತವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ 'ಮೀಥೇನ್ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್' (Methane Hotspot) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳೆಂದರೆ ಕೂಳೆ ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸುಡುವುದು.

ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಮೀಥೇನ್ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 9% ರಷ್ಟು ಪಾಲು ಹೊಂದಿದ್ದು, ವಿಶ್ವದ 3ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹೊರಸೂಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಭಾರತದ COP30 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೀಥೇನ್ ವಿಷಯವು ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ.

UNEP ವರದಿಯ ಪ್ರಮುಖಾಂಶಗಳು:

• ಒಟ್ಟು ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ: 2020 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು 31 Mt (ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್) ಮೀಥೇನ್ ಅನ್ನು ಹೊರಸೂಸಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯ 9% ರಷ್ಟಿದೆ.
• ತ್ಯಾಜ್ಯ ದಹನದಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸುಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೀಥೇನ್ ಪ್ರಮಾಣವು 64% ರಷ್ಟು (1995–2020) ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿ ಏರಿಕೆಯಾದ 43% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
• ಕೃಷಿ ವಲಯದ ಪಾಲು: ಜಾಗತಿಕ ಕೃಷಿ ಆಧಾರಿತ ಮೀಥೇನ್ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು 12% ರಷ್ಟಿದೆ.
• ಭತ್ತದ ಕೃಷಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭತ್ತದ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೀಥೇನ್ ಪ್ರಮಾಣವು 2020 ಮತ್ತು 2030 ರ ನಡುವೆ 8% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.
• ವಲಯವಾರು ದತ್ತಾಂಶ: 2020 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಕೃಷಿಯಿಂದ 20 Mt ಮತ್ತು ಇಂಧನ ವಲಯದಿಂದ 4.5 Mt ಮೀಥೇನ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದೆ.
• G20 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪಾಲು: UNEP ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ G20 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಮೀಥೇನ್ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ 65% ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

ಭಾರತದ ಮೀಥೇನ್ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯ ಸ್ವರೂಪ:

• ಜಾನುವಾರು ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ: ಜಾನುವಾರುಗಳ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಎಂಟರಿಕ್ ಫರ್ಮೆಂಟೇಶನ್ (Enteric fermentation) ಮೂಲಕ ಸುಮಾರು 20 Mt ಮೀಥೇನ್ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
• ಭತ್ತದ ಕೃಷಿ: ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದರಿಂದ ಮೀಥೇನ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ 8% ರಷ್ಟು ಏರಿಕೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.
• ತ್ಯಾಜ್ಯ ದಹನ: ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸುಡುವುದರಿಂದ ಬರುವ ಮೀಥೇನ್ ಪ್ರಮಾಣವು 64% ರಷ್ಟು (1995–2020) ಏರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, 7.4 Mt ತಲುಪಿದೆ.
• ಇಂಧನ ವಲಯ: ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಜೈವಿಕ ರಾಶಿ ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು ತೈಲ ಹಾಗೂ ಅನಿಲ ಸೋರಿಕೆಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು 4.5 Mt ಮೀಥೇನ್ ಹೊರಸೂಸುತ್ತವೆ.

COP30 ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದ ಮೀಥೇನ್ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲು ಕಾರಣಗಳು:

• ಕೃಷಿ ವಲಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ: ಭಾರತದ ಶೇಕಡಾ 54% ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು ಕೃಷಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು ಭತ್ತದ ಕೃಷಿಯು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಲಯಗಳಾಗಿವೆ.
• ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯ ಕಾಳಜಿ: ಭತ್ತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಕೃಷಿ ಮೀಥೇನ್‌ನ 12% ರಷ್ಟು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಮೀಥೇನ್ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ ಕಠಿಣ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರೆ, 1.4 ಬಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಗೆ ಅಪಾಯವಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಆತಂಕ ಭಾರತಕ್ಕಿದೆ.
• NDC ಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ: UNEP ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿರ್ಧರಿತ ಕೊಡುಗೆಗಳು (NDC) ಕೃಷಿ ಮೀಥೇನ್ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ, ದಕ್ಷತೆ, ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯೀಕರಣದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಹರಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಹಿಂದಿನ ನಿಲುವು: ಭಾರತವು 2021 ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಮೀಥೇನ್ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ (Global Methane Pledge) ಸಹಿ ಹಾಕಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತ್ತು. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗಿಂತ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕೆಂಬುದು ಭಾರತದ ವಾದವಾಗಿದೆ.

ಮುಂದಿನ ಹಾದಿ:

• ಬೆಳೆ ವೈವಿಧ್ಯೀಕರಣ: ಭತ್ತದ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಬರುವ ಮೀಥೇನ್ ತಗ್ಗಿಸಲು, ಹೆಚ್ಚು ನೀರು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಭತ್ತದ ಬದಲಿಗೆ ಸಿರಿಧಾನ್ಯಗಳು/ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳತ್ತ ಬದಲಾಗುವುದು.
• ಉದಾಹರಣೆ: ಹವಾಮಾನ-ಸ್ನೇಹಿ ಕೃಷಿಗಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆ (MSP) ಬೆಂಬಲಿತ 'ಶ್ರೀ ಅನ್ನ ಮಿಷನ್'.
• ಹುಲ್ಲು ನಿರ್ವಹಣೆ: ಕೂಳೆ ಸುಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು 'ಹ್ಯಾಪಿ ಸೀಡರ್ಸ್' (Happy Seeders), ಬೇಲರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವಿಘಟಕಗಳ (bio-decomposer) ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು.
• ಉದಾಹರಣೆ: ದೆಹಲಿ-ಪಂಜಾಬ್ ಭಾಗದ ಪೂಸಾ (PUSA) ಬಯೋ-ಡಿಕಂಪೋಸರ್ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಯೋಜನೆ.
• ಮೀಥೇನ್ ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವಿಕೆ: ತ್ಯಾಜ್ಯ ತುಂಬುವ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ (landfills) ಮೀಥೇನ್ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲು CBG (ಕಂಪ್ರೆಸ್ಡ್ ಬಯೋ ಗ್ಯಾಸ್) ಘಟಕಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.
• ಉದಾಹರಣೆ: SATAT ಯೋಜನೆ.
• ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸುಧಾರಣೆ: ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆ, ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಫಿಲ್ ಕ್ಯಾಪ್ಪಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಮೀಥೈನೀಕರಣವನ್ನು (biomethanation) ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು.
• ಉದಾಹರಣೆ: ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಇಂದೋರ್ ಮಾದರಿ.
• ಮೀಥೇನ್ ಮಾನಿಟರಿಂಗ್: ನೈಜ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೀಥೇನ್ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಉಪಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದು.
• ಉದಾಹರಣೆ: ಇಸ್ರೋ (ISRO) ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಕೊಪರ್ನಿಕಸ್ ಮೀಥೇನ್ ಟ್ರ್ಯಾಕರ್ ಮಾದರಿ.
• ನೀತಿ ಸಂಯೋಜನೆ: ಮೀಥೇನ್ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ NDC ನವೀಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು.
• ಉದಾ: ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ನ ಕೃಷಿ ಮೀಥೇನ್ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. UNEP COP30 ವರದಿ ಭಾರತವನ್ನು ಮೀಥೇನ್ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವುದು ಭಾರತದ ಹವಾಮಾನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಏನೆಲ್ಲ ಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ? ಕೃಷಿ, ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ವಲಯಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿನ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.

2. ಭಾರತವು ಮೀಥೇನ್ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಿರುವುದು COP30 ಮತ್ತು NDCಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದವೇ? ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ, ಕೃಷಿ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿ.