ಸುದ್ದಿ – ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ (CJI) ಬಿ.ಆರ್. ಗವಾಯಿ ಅವರು, ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯಾದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸೂರ್ಯ ಕಾಂತ್ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು 53ನೇ ಸಿಜೆಐ ಆಗಿ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ (CJI) ಬಗ್ಗೆ: ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ: ಇವರು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರು “ಮಾಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ದಿ ರೋಸ್ಟರ್” (ಪ್ರಕರಣಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯ ಪರಮಾಧಿಕಾರಿ) ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪೀಠಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು, ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ವಿಚಾರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲು ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.
ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಪಾತ್ರ: ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯ ವಿ. ಪ್ರಕಾಶ್ ಚಂದ್ (1997) ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಿದಂತೆ, ಇವರು ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರು “ಸಮಾನರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು” (first among equals) ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಿಜೆಐ ಆಡಳಿತದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರಗಳು (ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಆಧಾರ):

• ವಿಧಿ 145: ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪೀಠಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಗಣನೀಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.
• ವಿಧಿ 136: ಪ್ರಮುಖ ಕಾನೂನು ತತ್ವಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮೇಲ್ಮನವಿಗಳಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಅನುಮತಿ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ.
• ವಿಧಿ 32: ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೂಲ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಾಯಕತ್ವ: ಮಹತ್ವದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪೀಠಗಳ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದಿಕ್ಕನ್ನು (jurisprudential direction) ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು:

• ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ರೋಸ್ಟರ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಪ್ರಕರಣಗಳ ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
• ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಅಧೀನ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ಶಿಸ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
• ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಆಡಳಿತ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಹಾಗೂ ಶಾಸಕಾಂಗದೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸಲಹಾ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (ವಿಧಿ 143): ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕಾನೂನು ಅಥವಾ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಲಹಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು; ಸಿಜೆಐ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಲಹಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (ವಿಧಿ 124):

• ಹಿರಿತನದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಸಿಜೆಐ ಅವರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ — ನಿರ್ಗಮಿತ ಸಿಜೆಐ ಅವರಿಂದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಕಾನೂನು ಸಚಿವರು ನಿರ್ಗಮಿತ ಸಿಜೆಐ ಅವರ ಶಿಫಾರಸನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಔಪಚಾರಿಕ ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೊರತುಪಡಿಸುವಿಕೆಗಳು:

• ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಎ.ಎನ್. ರೇ (1973): ಕೇಶವಾನಂದ ಭಾರತಿ ಪ್ರಕರಣದ ನಂತರ ಮೂವರು ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು.
• ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಎಂ.ಹೆಚ್. ಬೇಗ್ (1977): ಎಡಿಎಂ ಜಬಲ್ಪುರ ಪ್ರಕರಣದ ನಂತರ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಎಚ್.ಆರ್. ಖನ್ನಾ ಅವರನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು.

ಅರ್ಹತೆಗಳು (ವಿಧಿ 124(3)): ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಪೂರೈಸಿರಬೇಕು:

1. ಒಂದು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ 5 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿರಬೇಕು, ಅಥವಾ
2. ಒಂದು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ 10 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವಕೀಲರಾಗಿರಬೇಕು, ಅಥವಾ
3. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ (distinguished jurist) ಎಂದು ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದಿರಬೇಕು.

ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ: ವಿಧಿ 124(2) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 65 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗುವವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ.

ತೆಗೆದುಹಾಕುವಿಕೆ (ವಿಧಿ 124(4)): ಸಾಬೀತಾದ ದುರ್ನಡತೆ ಅಥವಾ ಅಸಮರ್ಥತೆಗಾಗಿ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮಹಾಭಿಯೋಗದ (impeachment) ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ, ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳು ಅಗತ್ಯ:

1. ಎರಡೂ ಸದನಗಳ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಬಹುಮತ, ಮತ್ತು
2. ಹಾಜರಿದ್ದು ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವ ಸದಸ್ಯರ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಬಹುಮತ.