ಪೀಠಿಕೆ:  ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ (CJI) ಅವರು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

• ಮೊದಲ CJI: ಹರಿಲಾಲ್ ಜೆ. ಕಾನಿಯಾ.

CJI ನೇಮಕಾತಿ: CJI ಅವರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 124 ರ ಷರತ್ತು (2) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು CJI ಮತ್ತು ಇತರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಿಸಲು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಹತಾ ಮಾನದಂಡಗಳು:

• ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯು ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿರಬೇಕು.
• ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕನಿಷ್ಠ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿರಬೇಕು.
• ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಅವರು ಕನಿಷ್ಠ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವಕೀಲರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿರಬೇಕು.
• ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರಾಗಿರಬಹುದು (Distinguished Jurist) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಬೇಕು.

ವಿಧಿ 126 ಹಂಗಾಮಿ CJI (Acting CJI) ನೇಮಕಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ (CJI ಹುದ್ದೆ ಖಾಲಿಯಿದ್ದಾಗ/ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಗೈರುಹಾಜರಿ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಾಗ).

CJI ನೇಮಕಾತಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ: ವಿಧಿ 124 (1) ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ CJI ಹುದ್ದೆಯು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ವಿವರವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿಲ್ಲ.

• ಜೇಷ್ಠತೆ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು CJI ಆಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ಅನುಭವಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಹ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ.
• ನಿರ್ಗಮಿತ CJI ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಜೇಷ್ಠತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವಯಸ್ಸನ್ನು ಆಧರಿಸಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸೇವೆಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ.

ಜೇಷ್ಠತೆ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಏಕೆ?

• ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿನ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ತೀರ್ಪುಗಳಿಂದ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ 1993 ರ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪು (ಎರಡನೇ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಪ್ರಕರಣ – Second Judges Case), ಇದು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಂತಹ ಇತರ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಜೇಷ್ಠತೆ-ಆಧಾರಿತ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ:

• ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (SC) ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಳಿಗೆ (HC) ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ವರ್ಗಾವಣೆಗಾಗಿ ಬಳಸುವ ವಿಧಾನವಿದು.

• ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೇಮಕಾತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇದು CJI ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ಎಸ್‌ಸಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ; ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನೇಮಕಾತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಹಾಗೂ CJI ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಹಿರಿಯ ಎಸ್‌ಸಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.
• ಇದನ್ನು ಮೂರನೇ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಪ್ರಕರಣ (1998) ಮೂಲಕ ಔಪಚಾರಿಕಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಆದರೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದು ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.
• ನಿರ್ಗಮಿತ CJI ಶಿಫಾರಸು: ಪ್ರಸ್ತುತ CJI ಮುಂದಿನ CJI ಹುದ್ದೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನು ಸಚಿವಾಲಯಕ್ಕೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
• ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಪಾತ್ರ: ಶಿಫಾರಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ, ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನು ಸಚಿವರು ಅದನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು (PM) ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ನಂತರ, ಹೊಸ CJI ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ನೇಮಕಾತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
• ಅರ್ಹತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ: CJI ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಹಿರಿಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಅರ್ಹತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳವಿದ್ದಲ್ಲಿ, ವಿಧಿ 124 (2) ರ ಅನ್ವಯ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಇತರ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಜ್ಞಾಪಕ ಪತ್ರ (Memorandum of Procedure): ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಎಸ್‌ಸಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಹಂತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ MoP ಅನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.
• CJI ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ: ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಜ್ಞಾಪಕ ಪತ್ರ (MoP):

• ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನೇಮಕಾತಿ ಆಯೋಗವನ್ನು (NJAC) ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ MoP ಅನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು.
• ಇದು ಎಸ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ಎಚ್‌ಸಿಗಳಿಗೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿದೆ.
• ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಅರ್ಹತೆಗಳು, ಸಮಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಚಾರಿತ್ರ್ಯ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮನೋಭಾವ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದಂತಹ ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೊಲಿಜಿಯಂಗೆ MoP ಅಗತ್ಯಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ ಹೆಸರನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

CJI ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ:

• ಸಂವಿಧಾನವು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ನಿಗದಿತ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು 65 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಸಂಸತ್ತು ಒದಗಿಸಿದ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

CJI ಪದಚ್ಯುತಿ (ವಿಧಿ 124 (4)):

• ಸಂಸತ್ತಿನ ಪ್ರತಿ ಸದನದ ಒಟ್ಟು ಸದಸ್ಯತ್ವದ ಬಹುಮತ ಮತ್ತು ಹಾಜರಿದ್ದು ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವ ಸದಸ್ಯರ ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು (2/3) ಬೆಂಬಲಿತವಾದ ವಿಶೇಷ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ ಮಂಡಿಸಿದ ಮನವಿಯ ನಂತರ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಆದೇಶದ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ CJI ಅವರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಬಹುದು.

ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಪಾತ್ರ:

• ವಿವಿಧ ಪೀಠಗಳಿಗೆ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ಪೀಠಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
• ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನೇಮಕಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಎಸ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ಎಚ್‌ಸಿಗಳಿಗೆ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ಮತ್ತು ವರ್ಗಾಯಿಸುವ ಕೊಲಿಜಿಯಂನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
• ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ.
• ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ, ವಿಧಿ 127 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ (ad-hoc) ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಮೇಲೆ ಮಹತ್ವದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.
• ಅವರು ನಾಯಕತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಅವರು “ಸಮಾನರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರು” (First among equals). ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಒಮ್ಮತದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಹ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಮೇಲೆ ಇವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉನ್ನತ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. “ಜೇಷ್ಠತೆ-ಆಧಾರಿತ CJI ನೇಮಕಾತಿ ಪದ್ಧತಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನ; ಆದರೆ ಇದೇ ವೇಳೆ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿತ್ವದ ಕೊರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರ ಟೀಕೆಗಳಿವೆ.” ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.
2. “ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು Memorandum of Procedure (MoP) ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೂ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ-ಕಾರ್ಯಪಾಲಕ ನಡುವಣ ಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಹರಿಸಿಲ್ಲ.” ಭಾರತದ CJI ನೇಮಕಾತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಿ.