ಪೀಠಿಕೆ:   14 ನೇ ಸಚಿವರ ಸಮ್ಮೇಳನದ (MC14) ನಂತರ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯು (WTO) ತೀವ್ರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಏಕಪಕ್ಷೀಯತೆ ಮತ್ತು ಒಮ್ಮತದ ಕೊರತೆಯು ಎಂಎಫ್‌ಎನ್ (MFN) ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.

ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯ (WTO) ಬಗ್ಗೆ

• ವ್ಯಾಪಾರ ಆಡಳಿತ: ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸದಸ್ಯರ-ಚಾಲಿತ ಮತ್ತು ಒಮ್ಮತ-ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಒಂದು ಅಂತರ್-ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
• ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಜಿನೀವಾದಲ್ಲಿ (Geneva) ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಭಾರತ ಸೇರಿದಂತೆ 166 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಸುಮಾರು 98% ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
• ಔಪಚಾರಿಕ ಸ್ಥಾಪನೆ: ಮರ್ರಾಕೇಶ್ ಒಪ್ಪಂದದ (Marrakesh Agreement) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1 ಜನವರಿ 1995 ರಂದು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಸುಂಕಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೇಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು (GATT) ಬದಲಾಯಿಸಿತು.
• ಉರುಗ್ವೆ ಸುತ್ತು: ಉರುಗ್ವೆ ಸುತ್ತಿನ (Uruguay Round) (1986-94) ಮಾತುಕತೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು, ಇದು ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸಿತು.
• ವಿಸ್ತೃತ ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಜಿಎಟಿಟಿ (GATT) ಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, WTO ಸರಕುಗಳು, ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಸ್ತಿಯ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಗತ್ಯತೆ

• ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ವ್ಯಾಪಾರ: ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಸುಂಕಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ ಊಹಿಸಬಹುದಾದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಯು.ಎಸ್.-ಚೀನಾ (U.S.-China) ವ್ಯಾಪಾರ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಂತೆ, ಹಠಾತ್ ಸುಂಕದ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು WTO ನಿಯಮಗಳು ತಡೆಯುತ್ತವೆ.
• ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಮುನ್ಸೂಚನೆ: ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಜಾಗತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಮತ್ತು ಭಾರತದಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಜಾಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು WTO ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ.
• ವಿವಾದ ಪರಿಹಾರ: ವ್ಯಾಪಾರ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಲು ಕಾನೂನು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಭಾರತವು ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲು ಯು.ಎಸ್. (U.S.) ಉಕ್ಕಿನ ಸುಂಕಗಳನ್ನು WTO   ಪ್ರಶ್ನಿಸಿತು.
• ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೆಂಬಲ: ಎಸ್‌&ಡಿಟಿ (S&DT) ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಭಾರತವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದಾಸ್ತಾನುಗಳಿಗೆ ಇರುವ ನಮ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.
• ವ್ಯಾಪಾರ ವಿಸ್ತರಣೆ: ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: 1995 ರ ನಂತರ, WTO ಸೇರಿದ ಬಳಿಕ ಚೀನಾದಂತಹ ದೇಶಗಳು ರಫ್ತುಗಳನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದವು.

WTO ಪ್ರಸ್ತುತತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರಲು ಕಾರಣಗಳು

• ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಏಕಪಕ್ಷೀಯತೆ: ಪ್ರಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು WTO ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬೈಪಾಸ್ ಮಾಡಿ ಸುಂಕಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾ: ಚೀನಾದ ವಿರುದ್ಧ ಯು.ಎಸ್. (U.S.) ಸೆಕ್ಷನ್ 301 (Section 301) ಅನ್ನು ಬಳಸಿದೆ.
• ನಿರ್ಧಾರದ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು: ಒಮ್ಮತ-ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ವಿಳಂಬಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಎಂಸಿ14 (MC14) ಮಂತ್ರಿಗಳ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಲು ವಿಫಲವಾಗಿದೆ.
• ವಿವಾದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು: ಮೇಲ್ಮನವಿ ಮಂಡಳಿಯ (Appellate Body) ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯು ನಿಯಮ ಜಾರಿಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವ ವಿವಾದಗಳು ಬಗೆಹರಿಯದೆ ಉಳಿದಿವೆ.
• ಹಳೆಯ ನಿಯಮಗಳು: WTO ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಕೊರತೆಯಿದೆ. ಉದಾ: ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಡೇಟಾ ಹರಿವಿನ ಕುರಿತು ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳಿಲ್ಲ.
• ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿಘಟನೆ: ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು (FTAs) ಮತ್ತು ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ (Plurilateral) ಒಪ್ಪಂದಗಳತ್ತ ವಾಲುತ್ತಿರುವುದು WTO  ಅನ್ನು ಬೈಪಾಸ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಆರ್‌ಸಿಇಪಿ (RCEP) ನಂತಹ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು WTO ದ  ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

WTO  ದ 14 ನೇ ಸಚಿವರ ಸಮ್ಮೇಳನ (MC14)

• ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ: ಸಚಿವರ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ, ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಲು ಇದು ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದೆ.
• ಶಾಸನಬದ್ಧ ನಿಬಂಧನೆ: ಮರ್ರಾಕೇಶ್ ಒಪ್ಪಂದದ (Marrakesh Agreement) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪ್ರತಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿ

• ವಿವಾದ ಸುಧಾರಣೆ: 2019 ರಿಂದ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಂಡಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ, ಎರಡು-ಹಂತದ ಕಡ್ಡಾಯ ವಿವಾದ ಪರಿಹಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು.
• ಕೃಷಿ ಭದ್ರತೆ: ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದಾಸ್ತಾನುಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುವ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು.
• ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳು: ಮಿತಿಮೀರಿದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಹಾನಿಕಾರಕ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲು ಹಂತ 2 (Phase 2) ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸುವುದು.
• ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯಾಪಾರ: ಈ ವರ್ಷ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳಲಿರುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಪ್ರಸರಣಗಳ ಮೇಲಿನ ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಸುಂಕಗಳ ಮೇಲಿನ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ನಿಷೇಧದ (E-commerce Moratorium) ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು.
• ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಏಕೀಕರಣ: ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೂಡಿಕೆ ಸೌಲಭ್ಯದ (IFD) ನಂತಹ ಜಂಟಿ ಹೇಳಿಕೆ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು (JSI) ಔಪಚಾರಿಕ WTO ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸುವುದು.

WTO  ಎಂಸಿ14 (WTO MC14) ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳು

• ಭೌಗೋಳಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ವಿಘಟನೆ: ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಫ್ರೆಂಡ್-ಶೋರಿಂಗ್ (friend-shoring) ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತಾ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ-ನೆಚ್ಚಿನ-ರಾಷ್ಟ್ರ (MFN) ತತ್ವವನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ.
• ಒಮ್ಮತದ ಸವೆತ: ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಮಾತುಕತೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಒಲವು ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರಿಗೂ ಸಮಾನ ಧ್ವನಿ ನೀಡುವ ಸರ್ವಾನುಮತದ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾದರಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತದೆ.
• ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ: ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ನಿಷೇಧವು ಜಾಗತಿಕ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ನೀತಿ ಅವಕಾಶದ (policy space) ನಡುವೆ ರಾಜಿ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
• ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು: ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಮಂಡಳಿಯ (Appellate Body) ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯು WTO ಅನ್ನು ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರ-ಆಧಾರಿತ ಮಾತುಕತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ.

WTO   ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಣಾಮಗಳು

• ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆಯ ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ: WTO ಅವನತಿಯು ಸಾಮೂಹಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಯಮಗಳ ಮೇಲಿನ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಮಗ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯು (RCEP) WTO   ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಹೊರಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಂರಕ್ಷಣಾವಾದ: ದೇಶೀಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಸುಂಕಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾ: ಯು.ಎಸ್.-ಚೀನಾ (U.S.-China) ವ್ಯಾಪಾರ ಸಮರವು WTO ಶಿಸ್ತಿನ ಹೊರತಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಸುಂಕ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಕಂಡಿತು.
• ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವಿಕೆ: ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ನಿಯಮಗಳ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಳು ಚೌಕಾಸಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಉದಾ: ಇಯು-ಆಫ್ರಿಕಾ (EU-Africa) ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕನ್ ದೇಶಗಳು ಅಸಮಾನ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ.
• ಅಧಿಕಾರ-ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರವು ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಬಲದ ಕಡೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಉದಾ: ಇರಾನ್ ಮೇಲಿನ ಯು.ಎಸ್. (U.S.) ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ.
• ಆರ್ಥಿಕ ಅಸ್ಥಿರತೆ: ವ್ಯಾಪಾರ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿನ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯು ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾ: ರಷ್ಯಾ-ಉಕ್ರೇನ್ ಯುದ್ಧವು ಜಾಗತಿಕ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ವ್ಯಾಪಾರ ಹರಿವನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿತು.

ಮುಂದಿನ ಹಾದಿ: ರಚನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು

• ನಿರ್ಧಾರ ಸುಧಾರಣೆ: ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಒಮ್ಮತದಿಂದ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಮ್ಮತ ಅಥವಾ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಮೂಹದ (critical mass) ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುವುದು.
• ವಿವಾದ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ: ಕಡ್ಡಾಯ ಮತ್ತು ಸಮಯೋಚಿತ ವಿವಾದ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು.
• ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು WTO ಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಕಾನೂನು ಸುರಕ್ಷತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು.
• ಡಿಜಿಟಲ್ ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಗ್ರ WTO   ಚೌಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು.
• ಮೂಲ ತತ್ವಗಳ ರಕ್ಷಣೆ: ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳದಂತೆ ಎಂಎಫ್‌ಎನ್ (MFN) ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಹಾಗೂ ವಿಭಿನ್ನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು (S&DT) ರಕ್ಷಿಸುವುದು.

ತೀರ್ಮಾನ:

• WTO ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರಾಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಲು, ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ಪುನರ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.
• “ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಜಾರಿಯಿಲ್ಲದ ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನ್ಯಾಯಾಂಗವಿಲ್ಲದ ಸಂವಿಧಾನದಂತಿದೆ”; ಆದ್ದರಿಂದ, WTO ತನ್ನ ಜಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು, ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಯುತ, ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಮಾದರಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. ಎಂಸಿ14 ನಂತರ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ. ಸೂಕ್ತ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ.
2. “WTO ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ನಿಯಮಾಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರಾಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತಿದೆ” — ಚರ್ಚಿಸಿ.