ಪೀಠಿಕೆ: ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್ ದೇಶವು ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಪ್ ಮೆಟಲ್ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಲೇಬಲ್ ಮಾಡಲಾದ 284 ಟನ್ US ಆಮದು ಮಾಡಿದ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಅಪಾಯಕಾರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು “ಮಾಲಿನ್ಯ ರಫ್ತು” ಕುರಿತು ತೀವ್ರ ಕಳವಳವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ.

ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಎಂದರೇನು?

• ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳು, ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳು, ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ಉಪಕರಣಗಳಂತಹ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
• ಇದರಲ್ಲಿ ಸೀಸ, ಪಾದರಸ, ಕ್ಯಾಡ್ಮಿಯಮ್ ಮತ್ತು ಬ್ರೋಮಿನೇಟೆಡ್ ಜ್ವಾಲೆ ನಿವಾರಕಗಳಂತಹ ಅಪಾಯಕಾರಿ ವಸ್ತುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.
• ಇದರ ಅಸಮರ್ಪಕ ವಿಲೇವಾರಿಯು ಮಣ್ಣಿನ ಮಾಲಿನ್ಯ, ಜಲ ಮಾಲಿನ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರ ಆರೋಗ್ಯದ ಅಪಾಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಏಕೆ ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತವೆ?

• ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮರುಬಳಕೆಯು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿಯಾಗಿದೆ.
• ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಮರುಬಳಕೆಗಾಗಿ ಸಡಿಲವಾದ ಪರಿಸರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.
• ಇದು “ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ” (waste colonialism) ವಿದ್ಯಮಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಡ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸನ್ನಿವೇಶ

• ಚೀನಾ ಮತ್ತು US ನಂತರ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ.
• ಗ್ಲೋಬಲ್ ಇ-ವೇಸ್ಟ್ ಮಾನಿಟರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು 2020 ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2.76 MMT ಯಿಂದ 2024 ರಲ್ಲಿ 6.19 MMT ಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 2030 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 14 MMT ತಲುಪುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.
• ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಉಪಕರಣಗಳು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲನ್ನು (65%) ಹೊಂದಿವೆ, ನಂತರದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಉಪಕರಣಗಳು (15%), ಟೆಲಿಕಾಂ ಉಪಕರಣಗಳು (12%) ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ (8%) ಇವೆ.

ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿನ ಸವಾಲುಗಳು

• ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ತ್ವರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆ: ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ವೇಗ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಕಡಿಮೆ ಜೀವಿತಾವಧಿಯು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ನಿರಂತರ ಏರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
• ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ: ಭಾರತದಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, 90-95% ರಷ್ಟು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯವು ಸಂಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಸಿಡ್ ಲೀಚಿಂಗ್ ಮತ್ತು ತೆರೆದ ಸುಡುವಿಕೆಯಂತಹ ಅಸುರಕ್ಷಿತ ವಿಧಾನಗಳ ಬಳಕೆಯು ತೀವ್ರ ಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
• ಅಸಮರ್ಪಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ: ಸೀಮಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಮರುಬಳಕೆ ಘಟಕಗಳು, ಕಳಪೆ ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
• ಕಳಪೆ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್: ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಮರುಬಳಕೆ ದರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ದತ್ತಾಂಶದ ಕೊರತೆಯು ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸೋರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

• ವಿಸ್ತೃತ ಉತ್ಪಾದಕರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ (EPR): ಉತ್ಪಾದಕರು, ಆಮದುದಾರರು ಮತ್ತು ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಮಾಲೀಕರು ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನದ ಬಳಕೆಯ ಅವಧಿಯ ಅಂತ್ಯದ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೇಂದ್ರ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಯು (CPCB) ಆನ್‌ಲೈನ್ EPR ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಪೋರ್ಟಲ್ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಉತ್ಪಾದಕರು, ತಯಾರಕರು, ಮರುಬಳಕೆದಾರರು ಮತ್ತು ನವೀಕರಿಸುವ ಘಟಕಗಳು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
• ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯವು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ (ನಿರ್ವಹಣೆ) ನಿಯಮಗಳು, 2016 ಅನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ (ನಿರ್ವಹಣೆ) ನಿಯಮಗಳು, 2022 ಅನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಿದೆ.
• ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯವನ್ನು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಭೋಪಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಘಟಕಗಳಿಂದ ಬರುವ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲು, ಸಂಸ್ಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡಲು ಇರುವ ಸೌಲಭ್ಯವಾಗಿದೆ.
• ಗಣಿ ಸಚಿವಾಲಯವು ವಿಶೇಷ ಅಭಿಯಾನ 5.0 ರ (2025 ರಲ್ಲಿ) ಭಾಗವಾಗಿ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮರುಬಳಕೆ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಲೇವಾರಿ ಹಾಗೂ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಚೇತರಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಬಾಸೆಲ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಬಾಸೆಲ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಅಪಾಯಕಾರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಲೇವಾರಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದನ್ನು ಇದು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ:

1. ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ದೇಶಗಳ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಒಪ್ಪಿಗೆ.
2. ಅಪಾಯಕಾರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ನಿರ್ವಹಣೆ.
3. ರಫ್ತುದಾರರ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿಯೇ ಅಕ್ರಮ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಾಗಣೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದು. ಇದನ್ನು 1989 ರಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 1992 ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ಭಾರತವು ಈ ಬಾಸೆಲ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ಮುಂದಿನ ದಾರಿ

• ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ತಮ್ಮ ದೇಶೀಯ ಮರುಬಳಕೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು.
• ಬಾಸೆಲ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್‌ನ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಜಾರಿ, ಅಪಾಯಕಾರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಾಗಣೆಗಳಿಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಮತ್ತು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ (circular economy) ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಉತ್ತೇಜನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ.
• ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ಪರಿಸರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಾಗಣೆ ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ? ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.
2. ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವಲಯದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ. ವಿಸ್ತೃತ ಉತ್ಪಾದಕರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಬಾಸೆಲ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.