ಪೀಠಿಕೆ: ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ 130 ವರ್ಷ ಹಳೆಯದಾದ ಮುಲ್ಲಾಪೆರಿಯಾರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ದುರ್ಬಲ ರಚನೆಗೆ ತುರ್ತು ಬಲಪಡಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳ ಕುರಿತು ನೋಟಿಸ್ ಜಾರಿ ಮಾಡಿದೆ. ದೇಶದ 6,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕವು ವಯಸ್ಸಾದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾಯಿದೆ, 2021 ಮತ್ತು DRIP ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ಸುರಕ್ಷತೆ, ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ನವೀಕರಣ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಮುಲ್ಲಾಪೆರಿಯಾರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು:

• ಇದು ಕೇರಳದ ಇಡುಕ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣ ಅಣೆಕಟ್ಟು (gravity dam) ಆಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 1887 ಮತ್ತು 1895 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಮಹಾರಾಜ ಆಫ್ ತ್ರಾವಂಕೋರ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ದ ನಡುವೆ 1886 ರಲ್ಲಿ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ 999 ವರ್ಷಗಳ ಗುತ್ತಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದದ (999-year lease agreement) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
• ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ವೈಗೈ ತಟ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಸುಮಾರು 68,558 ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಭೂಮಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ದೃಶ್ಯ:

• ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಆಯೋಗ (Central Water Commission – CWC) ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾರೀ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ನೊಂದಣಿ (National Register of Large Dams – NRLD) ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕಾದ ನಂತರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ, ಅಂದರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ 6,000 ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಹಾಗೂ ನೂರಾರು ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಇವೆ.
• ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ನೀರಾವರಿ (ವಿಶಾಲ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವುದು), ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಮತ್ತು ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
• ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿನ್ಯಾಸ (topography), ಭೂವಿಜ್ಞಾನ (geology), ಮತ್ತು ಜಲವಿಜ್ಞಾನದ ಅಗತ್ಯಗಳ (hydrological needs) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ —ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಗುರುತ್ವ ಆಧಾರಿತ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು (Concrete Gravity Dams – ಭಾಖ್ರಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು), ಮಣ್ಣಿನ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು (Earthen Dams – ಬಾಣಸುರ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು), ರಾಕ್-ಫಿಲ್ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ವಕ್ರಾಕಾರದ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು (Arch Dams – ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ).

ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತೆ ತುರ್ತು:

• ಹಳೆಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ: ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 80% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು 25 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹಳೆಯವು, 1,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು 50-100 ವರ್ಷಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತು 230 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಒಂದು ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯವು. ಅನೇಕವನ್ನು ಹಳೆಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಅವು ರಚನಾತ್ಮಕ ಆಯಾಸ (structural fatigue), ಕೆಸರು ತುಂಬುವಿಕೆ (sedimentation) ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಪ್ರೇರಿತ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ದುರ್ಬಲವಾಗಿವೆ. ಇದು ಜೀವ, ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಹವಾಮಾನ ಘಟನೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಅಪಾಯಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
• ಅಸಮಂಜಸ ಸುರಕ್ಷತಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು: ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ನಿಯಮಗಳು ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಏಜೆನ್ಸಿಗಳ ನಡುವೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಕಣ್ಗಾವಲು, ತಪಾಸಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
  • ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾಯಿದೆ, 2021 (Dam Safety Act, 2021) ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (National Dam Safety Authority – NDSA) ದ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ.
• ವಿನಾಶಕಾರಿ ವೈಫಲ್ಯದ ಅಪಾಯ: ಗ್ಲೇಶಿಯಲ್ ಸರೋವರದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ (glacial lake outburst flood – GLOF) ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕುಸಿಯುವಂತಹ ಘಟನೆಗಳು ದೃಢವಾದ ಸುರಕ್ಷತಾ ನಿಯಮಗಳ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತವೆ.
  • ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಲ್ಲಾಪೆರಿಯಾರ್‌ನಂತಹ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದೆ, ಅಣೆಕಟ್ಟು ಒಡೆಯುವುದರಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜೀವಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದೆ.

ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು:

• ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಕಾಯಿದೆ, 2021: ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಕಣ್ಗಾವಲು, ತಪಾಸಣೆ, ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ:
  • ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಅಪಾಯ ವರ್ಗೀಕರಣ (Hazard classification);
  • ತುರ್ತು ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳು (Emergency action plans);
  • ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಮಿತಿಗಳಿಂದ ಆವರ್ತಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು (Periodic safety reviews);
  • ಇದು ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲು ರಾಜ್ಯ ಸಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
• ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (NDSA): ಇದು ರಾಜ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೋಂದಣಿ (National Register of Large Dams) ಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿ, ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅರಿವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
• ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಅನುಷ್ಠಾನ: ರಾಜ್ಯಗಳು ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಪರಿಶೀಲನಾ ಸಮಿತಿಗಳನ್ನು (Dam Safety Review Panels) ರಚಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಮುಂಗಾರು ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಮುಂಗಾರು ನಂತರದ ತಪಾಸಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿವೆ.
• ಅಣೆಕಟ್ಟು ಪುನರ್ವಸತಿ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣೆ ಯೋಜನೆ (Dam Rehabilitation and Improvement Project – DRIP): ಇದನ್ನು CWC ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಇದು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ:
  • ಹಳೆಯ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಪುನರ್ವಸತಿ (rehabilitation);
  • ಸುಧಾರಿತ ಸುರಕ್ಷತಾ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ;
  • ಅಣೆಕಟ್ಟು ನಿರ್ವಾಹಕರು ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿ;
  • DRIP ಹಂತ II ಮತ್ತು III ಪ್ರಸ್ತುತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, 19 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 700 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
• ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾನಿಟರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯ ನಿರ್ವಹಣೆ: CWC ಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸುರಕ್ಷತಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ:
  • ವೆಬ್ ಆಧಾರಿತ ಜಲಾಶಯ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾನಿಟರಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (Web-based Reservoir Storage Monitoring System);
  • ನೈಜ-ಸಮಯದ ಪ್ರವಾಹ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯ ದತ್ತಾಂಶಕ್ಕಾಗಿ ಫ್ಲಡ್‌ವಾಚ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ (FloodWatch India App).

ಬಲಪಡಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳು:

• ರೆಟ್ರೋಫಿಟ್ಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಸತಿ (Retrofitting and Rehabilitation): ಅಪಾಯದ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚು ಇರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿಗೆ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮ್ಯ ನೀಡಬೇಕು.
• ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ (Analytics) ಬಳಕೆ: ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ನಿಗಾ ವಹಿಸಲು ಸಂವೇದಕಗಳು (sensors) ಮತ್ತು ನೈಜ-ಸಮಯದ ಡೇಟಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.
• ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ (Climate Resilience): ಬದಲಾದ ಜಲವಿಜ್ಞಾನದ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು (hydrological patterns) ಪರಿಗಣಿಸಿ ಭದ್ರತಾ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸಬೇಕು.
• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ (Public Awareness and Transparency): ಭದ್ರತಾ ತಪಾಸಣೆ (safety audits) ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯಯೋಜನೆಗಳನ್ನು (emergency plans) ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕು.