ಪೀಠಿಕೆ:  ಸಂವಿಧಾನದ 51A(g) ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿದೆ.

• CSR ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯು (Corporate Social Responsibility – CSR) ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬೇಕು ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ.
• ಕಂಪನಿಗಳ ಕಾಯ್ದೆ, 2013 ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 135 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ CSR ಎಂಬುದು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಬಾಧ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಹ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷಗಳ ಸರಾಸರಿ ನಿವ್ವಳ ಲಾಭದ (Net profits) ಕನಿಷ್ಠ 2% ರಷ್ಟನ್ನು ಅನುಮೋದಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿ CSR ಏಕೆ ಅವಶ್ಯಕ?

• ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ: 51A(g) ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿ (Legal persons) ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
• ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಕರ್ತವ್ಯ (Fiduciary Duty): ಕಂಪನಿಗಳ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 166(2) ರ ಪ್ರಕಾರ, ನಿರ್ದೇಶಕರು ಷೇರುದಾರರು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
• ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರನೇ ಪಾವತಿಸಬೇಕು (Polluter Pays): ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಕಂಪನಿಗಳು, ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ (Habitat restoration) ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ (Climate mitigation) ಧನಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸಲು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಹೊಣೆಗಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.
• ಹಸಿರು ತೊಳೆಯುವಿಕೆ ತಪಾಸಣೆ (Greenwashing Check): ವ್ಯವಹಾರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರತೆಯ ವರದಿಗಾರಿಕೆ (Business Responsibility and Sustainability Reporting – BRSR) ಯಂತಹ ಕಡ್ಡಾಯ ವರದಿಗಾರಿಕೆ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು, ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಹಕ್ಕುಸಾಧನೆಗಳು ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತವೆ.
• ವೃತ್ತಾಕಾರದ ನಾವೀನ್ಯತೆ (Circular Innovation): CSR ಆದೇಶವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕೈಗಾರಿಕಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರ ದ್ವಿತೀಯಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು (Circular economy models) ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿ CSR ನಲ್ಲಿರುವ ಸವಾಲುಗಳು

• ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಹೊರಗಿಡುವಿಕೆ: ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿಯಮಗಳು ಕಂಪನಿಯ ಸ್ವಂತ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ಲಾಭ ತರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ CSR ವೆಚ್ಚವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳಲ್ಲಿನ (Green supply chains) ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
• ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಕೊರತೆ: CSR ನಿಯಮಗಳು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗಿನ ಕಠಿಣ ಆರ್ಥಿಕ ಚಕ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಪರಿಸರ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ 10-15 ವರ್ಷಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.
• ಮಾಪನದ ಅಂತರ (Measurement Gap): ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಾಪನಗಳು ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣಾ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಮೂರ್ತ (Intangible) ಪರಿಸರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ.
• ಖರ್ಚಿನ ಅಸಮಾನತೆ: 60% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ CSR ನಿಧಿಗಳು ಕೆಲವೇ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣಗೊಂಡ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿವೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಈಶಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು) ತೀವ್ರ ನಿಧಿ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ.
• ನಿಯಂತ್ರಣದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆ: ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವ ಪರಿಸರ ಕಾನೂನುಗಳು, ಭೂಸ್ವಾಧೀನ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳಿಂದ ಅನುಮೋದನೆಗಳು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳನ್ನು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು.

ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿ CSR ಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಸರ್ಕಾರದ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

• ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಾಯಕ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ: ಗ್ರೀನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (Green Credit Programme – GCP) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಂತಹ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಪರಿಸರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗಾಗಿ ಕಂಪನಿಗಳು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಬಹುದಾದ (Tradable) ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತವೆ.
• ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧಕ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ: BRSR ಕೋರ್ ಚೌಕಟ್ಟು (BRSR Core framework) ಉನ್ನತ-ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ಕಂಪನಿಗಳು ಪ್ರಮುಖ ESG (Environmental, Social, and Governance) ಮಾನದಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮಂಜಸವಾದ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
• ಜೀವನಚಕ್ರದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ: ಕಡ್ಡಾಯ ವಿಸ್ತೃತ ಉತ್ಪಾದಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ (Extended Producer Responsibility – EPR) ನಿಯಮಗಳು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮರುಬಳಕೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ತಯಾರಕರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುತ್ತವೆ.
• ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ವ್ಯಾಪಾರ (Emissions Trading): ಕಾರ್ಬನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಟ್ರೇಡಿಂಗ್ ಸ್ಕೀಮ್ (CCTS) ನೆಟ್ ಜೀರೋ (Net Zero) ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ದೇಶೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
• ಶಾಸನಬದ್ಧ ಅರಣ್ಯೀಕರಣ: ಕಾಂಪನ್ಸೇಟರಿ ಅಫಾರೆಸ್ಟೇಶನ್ ಫಂಡ್ (Compensatory Afforestation Fund – CAMPA) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಪರ್ಯಾಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಧನಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
• ಶಕ್ತಿ ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್ (Energy Optimisation): PAT ಯೋಜನೆ (Perform, Achieve and Trade) ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಬಹುದಾದ ದಕ್ಷತೆಯ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಇಂಧನ-ತೀವ್ರ ವಲಯಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ (CSR) ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಆಧಾರಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ. ಅದರ ಜಾರಿಗೆ ಎದುರಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ. (250 ಪದಗಳು)
2. “CSR ಅನ್ನು ಪರಿಸರ ಸುಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಪ್ರೇರಕ ಸಾಧನವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.” ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ, ಸರ್ಕಾರದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಉಪಕ್ರಮಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ. (250 ಪದಗಳು)