ಪೀಠಿಕೆ: ಕೇಂದ್ರ ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹೆರಿಗೆಗಳ (Institutional deliveries) ಪ್ರಮಾಣವು 89% ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇದು ತಾಯಂದಿರ ಮರಣl ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ (MMR) ಗಮನಾರ್ಹ ಇಳಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಮಾತೃ ಮರಣ ಎಂದರೇನು?

• ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ: ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡ 42 ದಿನಗಳ ಒಳಗೆ, ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ ಉಲ್ಬಣಗೊಂಡ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ (ಆಕಸ್ಮಿಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಮಹಿಳೆ ಸಾವನ್ನಪ್ಪುವುದನ್ನು ‘ಮಾತೃ ಮರಣ’ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಮಾತೃ ಮರಣ ಅನುಪಾತ (MMR – Ratio): ಇದು ಪ್ರತಿ 1,00,000 ಜೀವಂತ ಜನನಗಳಿಗೆ ಸಂಭವಿಸುವ ತಾಯಂದಿರ ಸಾವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.
• ಮಾತೃ ಮರಣ ದರ (MMR – Rate): ಇದನ್ನು ಮಾದರಿ ನೋಂದಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ (SRS) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವರದಿ ಮಾಡಲಾದ, 15-49 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಂಭವಿಸುವ ತಾಯಂದಿರ ಸಾವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಂದು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಗುರಿ: ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿ (SDG) 3.1 ರ ಪ್ರಕಾರ, 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಾತೃ ಮರಣ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಪ್ರತಿ 1,00,000 ಜೀವಂತ ಜನನಗಳಿಗೆ 70 ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತ ಸಾಧಿಸಿದ ಪ್ರಗತಿ:

• ಭಾರತದಲ್ಲಿ MMR 2014-16 ರಲ್ಲಿದ್ದ 130 ರಿಂದ (ಪ್ರತಿ 1 ಲಕ್ಷ ಜೀವಂತ ಜನನಗಳಿಗೆ) 2018-20 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 97 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
• ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೆರಿಗೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ 79% (2015-16) ರಿಂದ 89% ಕ್ಕೆ (2019-21) ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ.
• ಕೇರಳ, ಗೋವಾ, ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೆರಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವು 100% ರಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟು ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು/ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 90% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.
• ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ಸರಿಸುಮಾರು 87% ಹೆರಿಗೆಗಳು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು 94% ರಷ್ಟಿದೆ.

ಭಾರತ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲುಗಳು:

1. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವಂತ ಖರ್ಚು (OOPE): ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕುಟುಂಬಗಳು ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗನಿರ್ಣಯ, ಔಷಧಗಳು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಸೇವೆಗಳ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
2. ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳು: ಲಿಂಗ ಅಸಮಾನತೆ, ಕಡಿಮೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಟ್ಟ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸೀಮಿತ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಂಕಗಳು.
3. ಅಧಿಕ ಅಪಾಯದ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ: ತಡವಾದ ಮಗು ಜನನ, ಸ್ಥೂಲಕಾಯತೆ, ಅಧಿಕ ರಕ್ತದೊತ್ತಡ, ಮಧುಮೇಹ ಮತ್ತು ಎರಡು ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗಳ ನಡುವಿನ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರವು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿದೆ.
4. ದುರ್ಬಲ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ: ಗ್ರಾಮೀಣ, ಬುಡಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಪ್ರಸೂತಿ ಆರೈಕೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ಶೇಖರಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿದೆ.

MMR ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸರ್ಕಾರದ ಉಪಕ್ರಮಗಳು:

• ಜನನಿ ಸುರಕ್ಷಾ ಯೋಜನೆ (JSY): ತಾಯಂದಿರ ಮತ್ತು ನವಜಾತ ಶಿಶುಗಳ ಮರಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 2005 ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ದುರ್ಬಲ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಿರುವ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೆರಿಗೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
• ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮಾತೃ ವಂದನಾ ಯೋಜನೆ (PMMVY): ಇದು ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ ನಡೆಸುವ ಮಾತೃತ್ವ ಲಾಭದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಕುಟುಂಬದ ಮೊದಲ ಜೀವಂತ ಮಗುವಿಗೆ ತಾಯಿಗೆ ರೂ. 5000/- ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ವಿಶೇಷತೆ: ‘ಮಿಷನ್ ಶಕ್ತಿ’ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, (PMMVY 2.0) ಎರಡನೇ ಮಗು ಹೆಣ್ಣಾಗಿದ್ದರೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನಗದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮಾತೃತ್ವ ಅಭಿಯಾನ (PMSMA): 2016 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಇದು, ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ 9 ನೇ ತಾರೀಖಿನಂದು ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸಿದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪ್ರಸವಪೂರ್ವ ಆರೈಕೆಯನ್ನು (Antenatal Care) ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
• ಲಕ್ಷ್ಯ (LaQshya): 2017 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಇದು, ಹೆರಿಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರದ ತಕ್ಷಣದ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಲೇಬರ್ ರೂಮ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಸೂತಿ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೊಠಡಿಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
• ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿ: ತಜ್ಞರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸಲು, ಎಂಬಿಬಿಎಸ್ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ಅರಿವಳಿಕೆ (LSAS) ಮತ್ತು ಸಿ-ಸೆಕ್ಷನ್ (EmOC) ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಸೂತಿ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಶಲ್ಯ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
• ಮಾತೃ ಮರಣ ಕಣ್ಗಾವಲು ಪರಿಶೀಲನೆ (MDSR): ಇದು ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.
• ಮಾಸಿಕ ಗ್ರಾಮ ಆರೋಗ್ಯ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆ ದಿನ (VHSND): ಇದು ಪೋಷಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
• ಆರ್.ಸಿ.ಎಚ್ (RCH) ಪೋರ್ಟಲ್: ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ಮತ್ತು ನವಜಾತ ಶಿಶುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸವಪೂರ್ವ ಆರೈಕೆ, ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೆರಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸವದ ನಂತರದ ಆರೈಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಹೆಸರು-ಆಧಾರಿತ ವೆಬ್ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಮಾತೃತ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿನ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು:

• ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ‘ದಸ್ತಕ್ ಅಭಿಯಾನ’: ಇದು ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿದ್ದು, ತಾಯಂದಿರ ಆರೋಗ್ಯದ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ಸಮಯೋಚಿತ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ.
• ತಮಿಳುನಾಡಿನ ತುರ್ತು ಪ್ರಸೂತಿ ಆರೈಕೆ ಮಾದರಿ: ಇದು ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಸಮಯೋಚಿತ ತುರ್ತು ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ಆರೋಗ್ಯದ ತೊಡಕುಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ದೃಢವಾದ ರೆಫರಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.

ಮುಂದಿನ ದಾರಿ:

• ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ನಿವಾರಣೆ: ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಎಂಎಂಆರ್ (MMR) ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದರೂ, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಹಿಂದುಳಿದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ‘ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ’ (Aspirational Districts) ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಂಎಂಆರ್ ಇರುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಹರಿಸಬೇಕು.
• ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಉನ್ನತೀಕರಣ: ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು (PHCs) ಕೇವಲ ಹೆರಿಗೆ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡದೆ, 24×7 ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ‘ತುರ್ತು ಪ್ರಸೂತಿ ಆರೈಕೆ’ (Emergency Obstetric Care) ಘಟಕಗಳನ್ನಾಗಿ ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಗೇರಿಸಬೇಕು.
• ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ತಹೀನತೆ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಗರ್ಭಿಣಿಯರಲ್ಲಿ ರಕ್ತಹೀನತೆಯು ಮಾತೃ ಮರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ‘ಅನೀಮಿಯಾ ಮುಕ್ತ ಭಾರತ’ ಅಭಿಯಾನದಡಿ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಐರನ್ ಮಾತ್ರೆಗಳ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು.
• ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರ್ಧಾರಕಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ: ಕೇವಲ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲದೆ, ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.
• ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆ: ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀರೋಗ ತಜ್ಞರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸಲು, ‘ಮಿಡ್‌ವೈಫರಿ’ (Midwifery) ಅಥವಾ ದಾದಿಯರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅವರು ಸಹಜ ಹೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಬೇಕು.
• ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆ: ಆರ್.ಸಿ.ಎಚ್ (RCH) ಪೋರ್ಟಲ್ ಮತ್ತು ಟೆಲಿ-ಮೆಡಿಸಿನ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಗರ್ಭಿಣಿಯ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರ ನಿಗಾ ಇಡುವುದು ಮತ್ತು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವುದು.

ತೀರ್ಮಾನ:

• ಭಾರತವು ಮಾತೃ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು (MMR) 130 ರಿಂದ 97 ಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೆರಿಗೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣ 89% ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿರುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೂ, 2030 ರ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಯನ್ನು (SDG 3.1: MMR < 70) ತಲುಪಲು, ನಾವು ಕೇವಲ ‘ಆರೈಕೆಯ ಲಭ್ಯತೆ’ಯಿಂದ (Access to Care) ‘ಆರೈಕೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ’ದತ್ತ (Quality of Care) ಗಮನಹರಿಸಬೇಕಿದೆ. ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ, ಸಮಗ್ರ ಆರೋಗ್ಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ‘ಸುರಕ್ಷಿತ ಮಾತೃತ್ವ’ವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು: 

1. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೆರಿಗೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವು ಮಾತೃ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣ ಇಳಿಕೆಗೆ ಹೇಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.
2. ಭಾರತವು ಮಾತೃತ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದರೂ ಇನ್ನೂ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿ. ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿ 3.1 ಸಾಧಿಸಲು ಮುಂದಿನ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ.