ಪೀಠಿಕೆ: ಭಾರತವು ಯುವ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ವಯಸ್ಸಾಗುತ್ತಿರುವ, ನಗರೀಕರಣಗೊಂಡ ಸಮಾಜವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಇದು 2051 ರ ವೇಳೆಗೆ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅವಕಾಶಗಳೆರಡನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪರಿವರ್ತನೆ:

• ನಿಧಾನಗತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ: ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 1,355.8 ದಶಲಕ್ಷ (2021) ದಿಂದ 1,590.1 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ (2051) ಏರಿಕೆಯಾಗಲಿದ್ದು, ಶೇಕಡಾ 0.5 ರ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ನಿಧಾನಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.
• ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ: ಶಾಲಾಪೂರ್ವ (0–4 years) ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ 113.5 ದಶಲಕ್ಷ (2021) ದಿಂದ 8.6 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ (2051) ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕುಸಿಯಲಿದ್ದು, ಇದು ಶಾಲೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಲಿದೆ.
• ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ: ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 11.07 ಲಕ್ಷ (2014–15) ದಿಂದ 10.18 ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ (2023–24) ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ, ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 2.88 ಲಕ್ಷದಿಂದ 3.31 ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
• ವಯಸ್ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಮಾಜ: ವೃದ್ಧರ (60+) ಸಂಖ್ಯೆಯು 130.5 ದಶಲಕ್ಷದಿಂದ (9.6%) 325.3 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ (20.5%) ಅಗಾಧವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಲಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಲಿದೆ.
• ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು: ದುಡಿಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 2041 ರಲ್ಲಿ 1,009 ದಶಲಕ್ಷ (65.5%) ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ, ತದನಂತರ 2051 ರಲ್ಲಿ 998.1 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ (62.8%) ಕುಸಿಯಲಿದ್ದು, ಇದು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶವನ್ನು (Demographic Dividend) ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತಕ್ಕಿರುವ ಅವಕಾಶಗಳು

• ಶಿಕ್ಷಣ ಸುಧಾರಣೆ: ಶಾಲಾಪೂರ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 113.5 ದಶಲಕ್ಷದಿಂದ 8.6 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕುಸಿಯುವುದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಕ-ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಅನುಪಾತ (Teacher-student ratio) ಮತ್ತು ಶಾಲಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಳಕೆಯು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ದಕ್ಷತೆ: ಜನನ ಪ್ರಮಾಣ ಕುಸಿಯುವುದರಿಂದ ಹೆರಿಗೆ ಆರೈಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ತಾಯಂದಿರ ಆರೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
• ಲಿಂಗ ಲಾಭಾಂಶ: 2041 ರ ನಂತರ ಕುಸಿಯುವ ದುಡಿಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು, ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು.
• ಬೆಳ್ಳಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ: 2051 ರ ವೇಳೆಗೆ ವೃದ್ಧರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 20.5% ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುವುದು ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಆರೈಕೆ (Geriatric care) ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಸೇವೆಗಳ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಉದ್ಯಮ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು

1. ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಭಾವ: ಶಾಲಾಪೂರ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು (0–4 years) 2050 ರ ವೇಳೆಗೆ 8.6 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲಿದ್ದು, ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
2. ಖಾಸಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ: ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಒಲವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು (2.88 ಲಕ್ಷದಿಂದ 3.31 ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆ) ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
3. ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗದ ಕುಸಿತ: ದುಡಿಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 2041 ರಲ್ಲಿ 1,009 ದಶಲಕ್ಷ (65.5%) ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟ ತಲುಪಿ, ನಂತರ 2051 ರ ವೇಳೆಗೆ 998.1 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ (62.8%) ಕುಸಿಯಲಿದ್ದು, ಇದು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಲಾಭಾಂಶವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ.
4. ನೀತಿ ಸವಾಲುಗಳು: ಸರಾಸರಿ ವಯಸ್ಸು (Median age) 40 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ (2051) ಏರಿಕೆಯಾಗಲಿದ್ದು, ಇದು ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಪಿಂಚಣಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತ್ವರಿತ ನೀತಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳು

• ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ: ಶಾಲಾಪೂರ್ವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 8.6 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕುಸಿಯಲಿದ್ದು, ಇದು ಶಾಲಾ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಗಳ (Education planning) ಮೇಲೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.
• ಕೌಶಲ್ಯದ ಕೊರತೆ: ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಂದಿನ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕೊರತೆಯಿದೆ.
• ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡ: ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಫಲವತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಸಮಾಜವು, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪುನರ್ರಚನೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ.

ಮುಂದಿನ ದಾರಿ: ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ

• ಶಿಕ್ಷಣದ ಉನ್ನತೀಕರಣ: ಯುವಜನತೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಕೌಶಲ್ ವಿಕಾಸ್ ಯೋಜನೆ (PMKVY) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ 1.64 ಕೋಟಿ ಯುವಕರಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
• ಲಿಂಗ ಅಂತರ್ಗತಿಕೆ: ಐಟಿ (IT) ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಮಹಿಳಾ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.
• ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಬೆಂಬಲ: ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಿಂಚಣಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಯಶಸ್ವಿ ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರ ಆರೈಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು.
• ಬೆಳ್ಳಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ : ಜಪಾನ್‌ನ ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರ ಉದ್ಯಮಶೀಲತಾ ಉಪಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ, ನಮ್ಮಲ್ಲೂ ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. ಭಾರತವು ಯುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ವಯಸ್ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಮಾಜವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತರದೆ, ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬೆಳ್ಳಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ’ (Silver Economy) ಮತ್ತು ‘ಲಿಂಗ ಲಾಭಾಂಶ’ದ (Gender Dividend) ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ. (250 ಪದಗಳು, 15 ಅಂಕಗಳು)
2. ಮುಂಬರುವ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗದ ಇಳಿಕೆಯು ಭಾರತದ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆ ಹಾಗೂ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀರುವ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ. (150 ಪದಗಳು, 10 ಅಂಕಗಳು)