ಸುದ್ದಿ – ಕಳಪೆ ಕಾನೂನು ನೆರವು, ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬ ಮತ್ತು ಜಾಮೀನು ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವೈಫಲ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಕೈದಿಗಳು ಜೈಲುಗಳಲ್ಲಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವಿಕ್ರಮ್ ನಾಥ್ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ನ್ಯಾಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆ:

• ಭಾರತದ 5.6 ಲಕ್ಷ ಕೈದಿಗಳ ಪೈಕಿ, ಸುಮಾರು 4 ಲಕ್ಷ (70%) ಜನರು ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಕೈದಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ (NCRB, 2023).
• ಅನೇಕ ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಕೈದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಆರೋಪಿತ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಗರಿಷ್ಠ ಶಿಕ್ಷೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯವನ್ನು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ, 11% ರಷ್ಟು ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಕೈದಿಗಳು ನಿಗದಿತ ಶಿಕ್ಷೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಧಿಗೆ ಜೈಲುವಾಸ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ (NCRB, 2023).
• ಸುಮಾರು 25% ರಷ್ಟು ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಕೈದಿಗಳು ಜಾಮೀನು ಬಾಂಡ್‌ಗಳ (Bail Bonds) ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸಲಾಗದೆ ಕಸ್ಟಡಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ (India Justice Report, 2022).
• 60% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಕಾನೂನು ನೆರವು ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲ (NALSA-UNDP ವರದಿ, 2023).
• SC/ST ಮತ್ತು OBC ಸಮುದಾಯಗಳು ಎಲ್ಲಾ ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಕೈದಿಗಳಲ್ಲಿ 66% ರಷ್ಟಿದ್ದು, ಇದು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಪ್ರತಿ 55 ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ 1 ಕಾನೂನು ನೆರವು ವಕೀಲರು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಇದು ಕಳಪೆ ಪ್ರಕರಣ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (NALSA ಆಡಿಟ್, 2023).

ಮುಂದಿನ ಹಾದಿ:

• ತ್ವರಿತ ವಿಚಾರಣೆ (Fast-Track Trial): ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಪರಿಶೀಲನಾ ಸಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ದೆಹಲಿ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನ 2023 ರ ಉಪಕ್ರಮವು ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ 2,000 ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಿದೆ.
• ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕಾನೂನು ನೆರವು ವಿತರಣೆ: ಕಾನೂನು ನೆರವು ವಕೀಲರ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಖಾತ್ರಿಗಾಗಿ NALSA ದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲು UK ಯ ‘ಲೀಗಲ್ ಏಡ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಮಾರ್ಕ್ ಸಿಸ್ಟಮ್’.
• ಜಾಮೀನು ಸುಧಾರಣೆ (Bail Reform): ಜಾಮೀನು ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಜಾಮೀನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ ಶಿಕ್ಷೆಯ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದು (ಭಾರತದ ಕಾನೂನು ಆಯೋಗದ ವರದಿ ಸಂ. 268).
• ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಳವಡಿಕೆ: ವಿಚಾರಣಾಧೀನ ಬಂಧನ, ಕಾನೂನು ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕರಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು AI ಆಧಾರಿತ ಡ್ಯಾಶ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ತೆಲಂಗಾಣದ ‘ಇ-ಪ್ರಿಸನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್’ (2024) ಬಂಧನ ದೋಷಗಳನ್ನು 25% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದೆ.
• ಕಾನೂನು ಶಾಲೆಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ: ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕಲಿಕೆಗಾಗಿ BCI ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ನೆರವು ಕ್ಲಿನಿಕ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾಂಸ್ಥೀಕರಣಗೊಳಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಜಿಲ್ಲಾ ಕಾನೂನು ಸೇವಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ NALSAR ಮಾದರಿಗಳು.
• ಗುರಿಪಡಿಸಿದ ದುರ್ಬಲತಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು: ಮಹಿಳೆಯರು, SC/ST ಕೈದಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೈದಿಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನು ನೆರವು, ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ವಸತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಕೇರಳದ ‘ಪರಿವರ್ತನಂ ಪ್ರಿಸನ್ ಔಟ್ರೀಚ್’.