ಸುದ್ದಿ – ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವರು (EAM) ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಹುಧ್ರುವೀಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ’ಯನ್ನು (Multilateralism) ಬಲಪಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲುಗಳ ವಿವರವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.

ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ ಎಂದರೇನು?
ಸಾಮಾನ್ಯ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮೂರು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಅಥವಾ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ.

• ವ್ಯತ್ಯಾಸ: ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವ ‘ಏಕಪಕ್ಷೀಯತೆ’ (Unilateralism) ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಎರಡು ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಸಹಕಾರವಾದ ‘ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯತೆ’ಗಿಂತ (Bilateralism) ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.
• ಉಗಮ: ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಂತರ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆ (UN), ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ನಿಧಿ (IMF) ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ (WTO) ಮುಂತಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಇದು ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ಬಂದಿತು.

ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆಯ ಮಹತ್ವ:

• ಜಾಗತಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳ ರಚನೆ: ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ವಿಮಾನಯಾನ ಮತ್ತು ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಎಐ (AI) ಆಡಳಿತದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಇದು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
• ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆ: ಸಂಘರ್ಷ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ಶಾಂತಿ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮೂಲಕ ಜಾಗತಿಕ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಶೀತಲ ಸಮರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಜಾಗತಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ: ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳು, ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ಎಐ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಯಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
• ಜಾಗತೀಕರಣ ಮತ್ತು ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ: ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಯಶಸ್ವಿ ಜಾಗತೀಕರಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಇದು ತಳಹದಿಯಾಗಿದೆ.

ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು:

1. ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪೈಪೋಟಿ: ಅಮೆರಿಕ, ಚೀನಾ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ನಡುವಿನ ಪೈಪೋಟಿಯು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಬಣಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದೆ.
2. ಹಳೆಯದಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು: ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಂದಿನ ವಾಸ್ತವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಭದ್ರತಾ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದ್ದರೆ, ‘ಗ್ಲೋಬಲ್ ಸೌತ್’ಗೆ (Global South) ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಇದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ.
3. ಅಮೆರಿಕದ ಏಕಪಕ್ಷೀಯತೆ: “ಅಮೆರಿಕ ಫಸ್ಟ್” ನೀತಿಗಳು, ಸುಂಕದ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದದಂತಹ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದಿರುವುದು ಜಾಗತಿಕ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿದೆ.
4. ಪರ್ಯಾಯ ಬಣಗಳ ಉದಯ: ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲು ಮತ್ತು “ನ್ಯಾಯಯುತ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾದಿ ಬಹುಧ್ರುವೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ”ಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಬ್ರಿಕ್ಸ್ (BRICS) ಮತ್ತು ಶಾಂಘೈ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಟನೆಯಂತಹ (SCO) ಪರ್ಯಾಯ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿವೆ.

ಮುಂದಿನ ದಾರಿ:

• ಜಾಲಬಂಧಿತ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ: ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯು ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್ (EU) ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಯೂನಿಯನ್‌ನಂತಹ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು.
• ಬಹು-ಹಿಸ್ಸಾಧಾರಕ ವಿಧಾನಗಳು: ರೆಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಮಾದರಿಯಂತೆ ನಾಗರಿಕ ಸಮಾಜ, ಖಾಸಗಿ ವಲಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
• ಹೊಸ ‘ಬ್ರೆಟನ್ ವುಡ್ಸ್’ ಕ್ಷಣ: 21ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಾದ ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯಾಪಾರ, ಎಐ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಸಮಗ್ರ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.
• ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ನಂತರದ ಮರುಸಂತುಲನ: ನಿಜವಾದ ಬಹುಧ್ರುವೀಯತೆಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ “ಆಳವಾದ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ”ಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಲಿದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಸಾರಾಂಶ:

• ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ ಎಂದರೆ ಜಾಗತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಮೂರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಹಕಾರ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ.
• ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪೈಪೋಟಿಯಿಂದಾಗಿ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿದೆ.
• ಇದನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಸುಧಾರಿತ ಬಹುಪಕ್ಷೀಯತೆ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ನೀಡುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಭಾರತ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿದೆ.