ಪೀಠಿಕೆ:  ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ (2:1 ಬಹುಮತ) ತನ್ನ ವನಶಕ್ತಿ ತೀರ್ಪನ್ನು (Vanashakti Judgment) ಹಿಂಪಡೆಯಿತು. ಇದು ಹಿಂದೆ ಪೂರ್ವಾನ್ವಯ (ಘಟನೆಯ ನಂತರದ) ಪರಿಸರ ಅನುಮತಿಗಳನ್ನು (EC) ನೀಡುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿತ್ತು.

ವನಶಕ್ತಿ ತೀರ್ಪು:

• ಪೂರ್ವಾನ್ವಯ EC ಗಳನ್ನು “ಒಟ್ಟು ಅಕ್ರಮ” ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಕಾನೂನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತ್ತು.
• ಘಟನೆಯ ನಂತರದ ಅನುಮೋದನೆಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವ 2017 ರ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಮತ್ತು 2021 ರ ಕಚೇರಿ ಜ್ಞಾಪಕ ಪತ್ರವನ್ನು (Office Memorandum) ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತ್ತು.
• ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅಕ್ರಮ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುವುದು EPA 1986 ಅನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿತ್ತು.

ವನಶಕ್ತಿ ತೀರ್ಪನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲು ಕಾರಣಗಳು:

• ಕಾನೂನು ಸ್ಥಿರತೆ: ಹಿಂದಿನ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪುಗಳು (ಉದಾ: ಪಹ್ವಾ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಪ್ರಕರಣ) ಅಸಾಧಾರಣ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಘಟನೆಯ ನಂತರದ EC ಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸಿದ್ದವು.
• ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಣಾಮ: ಮೇ 2025 ರ ತೀರ್ಪು ~₹20,000 ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೆಡವಲು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ: ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು, ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು.

ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಭುಯಾನ್ ಅವರ ಟೀಕೆ:

• ಕಾನೂನು ಅಸಂಗತತೆ: ಪೂರ್ವಾನ್ವಯ EC ಗಳನ್ನು ಅನುಮತಿಸುವ ಹಿಂದಿನ ತೀರ್ಪುಗಳು ಪರ್ ಇನ್‌ಕ್ಯೂರಿಯಮ್ (Per incuriam) (ಕಾನೂನಿನ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನೀಡಲಾದ ತೀರ್ಪು) ಆಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸಿದರು.
• ಪರಿಸರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ: ಘಟನೆಯ ನಂತರದ EC ಗಳು ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾದ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ತತ್ವವನ್ನು (Precautionary Principle) ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತವೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಅನುಮತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ:

• ಕಾನೂನು ಆಧಾರ: ಪರಿಸರ (ರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆ, 1986 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಪರಿಸರ ಪ್ರಭಾವದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (EIA) ಅಧಿಸೂಚನೆ, 2006, ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರಿಸರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು (EC) ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
• ಕಡ್ಡಾಯ ಪೂರ್ವ-EC: EIA ಅಧಿಸೂಚನೆ, 2006 ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ ಸೇರಿದಂತೆ 39 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೀತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಎರಡು ಹಂತದ ಅನುಮತಿ:

• ವರ್ಗ A: MoEFCC ನಿಂದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ (ಕೇಂದ್ರ ಮಟ್ಟ).
• ವರ್ಗ B: ರಾಜ್ಯ ಪರಿಸರ ಪ್ರಭಾವದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳಿಂದ (SEIAA) ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
• EAC/SEAC ಪಾತ್ರ: EC ಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ತಜ್ಞರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಸಮಿತಿಗಳು (Central) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ತಜ್ಞರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಸಮಿತಿಗಳು EIA ವರದಿಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಚಾರಣೆ: ವರ್ಗ A ಮತ್ತು B1 ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ (ಕೆಲವು ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ.
• ಸಿಂಧುತ್ವ: EC ಯ ಸಿಂಧುತ್ವವು ಗಣಿಗಾರಿಕೆಗೆ (30 ವರ್ಷಗಳು), ನದಿ ಕಣಿವೆಗೆ (10 ವರ್ಷಗಳು) ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ/ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗೆ (7 ವರ್ಷಗಳು) ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸವಾಲುಗಳು:

• ಪೂರ್ವಾನ್ವಯ ಅಥವಾ ಘಟನೆಯ ನಂತರದ ಪರಿಸರ ಅನುಮತಿಗಳನ್ನು (Post-facto EC) ನೀಡುವುದರ ಹಿಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

• ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ತತ್ವದ ಉಲ್ಲಂಘನೆ: ಪರಿಸರ ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಹಾನಿ ಸಂಭವಿಸುವ ಮೊದಲೇ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದು. ಆದರೆ, ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅನುಮತಿ ನೀಡುವುದು ಈ ತತ್ವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.
• ಕಾನೂನು ಉಲ್ಲಂಘನೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ: ಇದು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ “ಮೊದಲು ಪರಿಸರವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿ, ನಂತರ ದಂಡ ಕಟ್ಟಿ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯಬಹುದು” ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಸಂದೇಶವನ್ನು ರವಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾನೂನು ಪಾಲಿಸುವವರಿಗಿಂತ ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವವರಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಬಹುದು.
• ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದ ಪರಿಸರ ಹಾನಿ: ಒಮ್ಮೆ ಕಾಡು ನಾಶವಾದರೆ ಅಥವಾ ನದಿ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡರೆ, ನಂತರ ನೀಡುವ ಅನುಮತಿಯು ಆ ಹಾನಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ (Irreversible Damage).
• ದುರ್ಬಲ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ: ಯೋಜನೆಯು ಈಗಾಗಲೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಪರಿಸರ ಪ್ರಭಾವದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (EIA) ವರದಿಗಳು ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯೋಜನೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ವರದಿ ನೀಡುವ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಬಹುದು.
• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಕೊರತೆ: ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯೋಜನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ನಡೆಯಬೇಕಾದ ‘ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಚಾರಣೆ’ (Public Hearing) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು, ಯೋಜನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ನಡೆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಅರ್ಥವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮುಂದಿನ ದಾರಿ:

• ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ ಎರಡನ್ನೂ ಸರಿದೂಗಿಸಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು:

• ಕಠಿಣ ದಂಡ ಮತ್ತು ‘ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕನೇ ದಂಡ ತೆರಬೇಕು’ (Polluter Pays Principle): ಪೂರ್ವಾನ್ವಯ ಅನುಮತಿ ನೀಡುವಾಗ, ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡಿದವರಿಂದ ಪರಿಸರ ಪುನಶ್ಚೇತನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಮತ್ತು ಭಾರೀ ದಂಡವನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು ಇತರರಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಾಗಬೇಕು.
• ಅಪರೂಪದ ಪ್ರಕರಣಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದು: ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ (ಉದಾ: ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯ) ಮಾತ್ರ ಇದನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಾರದು.
• ನಿಯಮಿತ ಕಣ್ಗಾವಲು: ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರಣ (Satellite Imagery) ಮತ್ತು ಡ್ರೋನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿ, ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುವ ನಿರ್ಮಾಣಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲೇ ತಡೆಯಬೇಕು.
• ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿಯಂತ್ರಕರು: ಪರಿಸರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಸಮಿತಿಗಳು (EAC) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು (SEIAA) ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
• ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿ: ಸ್ವಚ್ಛ ಪರಿಸರವು ಜೀವಿಸುವ ಹಕ್ಕಿನ (Article 21) ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ, ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಜನರ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಬಲಿಗೊಡಬಾರದು.

ತೀರ್ಮಾನ:

• ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಈ ಇತ್ತೀಚಿನ ತೀರ್ಪು ಆರ್ಥಿಕ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು (ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ) ರಕ್ಷಿಸಲು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ, “ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ವಿರೋಧಿಗಳಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪೂರಕವಾಗಿರಬೇಕು”.
• ಪೂರ್ವಾನ್ವಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು (Post-facto EC) ಒಂದು “ಅಪವಾದ” ಆಗಿ ಬಳಸಬೇಕೇ ಹೊರತು ಅದನ್ನೇ “ನಿಯಮ” (Rule) ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಾರದು. ಭಾರತವು ತನ್ನ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು (Climate Goals) ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಪರಿಸರ ಕಾನೂನುಗಳ ಕಠಿಣ ಜಾರಿಯು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. “ಪೂರ್ವಾನ್ವಯ ಪರಿಸರ ಅನುಮತಿಗಳು (Post-facto EC) ಪರಿಸರ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುತ್ತವೆ.” ಸಮಾಲೋಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.
2. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ವನಶಕ್ತಿ ತೀರ್ಪು ಹಿಂಪಡೆಯಲಾದ ಪ್ರಕರಣವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ‘ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ vs ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ’ ಚರ್ಚೆಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮ ತಂದಿದೆಯೇ? ವಿವರಿಸಿ.

ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮ ಕ್ಲಾಸುಗಳು, ಟೆಸ್ಟ್ ಬುಕ್ , ಟೆಸ್ಟ್ ಸಿರೀಸ್ ಮತ್ತು ಮೆಂಟಾರ್ಷಿಪ್‌ಗಾಗಿ – ನಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ: +91 6366-294954