ಪೀಠಿಕೆ:  ಕೃಷ್ಣಮೃಗ (ವೆಲಾವದರ್) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ  ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ ಭಾಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಖಂಬಾತ್ ಕೊಲ್ಲಿ (Gulf of Khambhat) ಗಡಿಯಾಗಿದೆ.

• ಸಸ್ಯವರ್ಗ: ಸವನ್ನಾ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು.
• ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಣಿಗಳು: ಕೃಷ್ಣಮೃಗಗಳು (LC), ಕತ್ತೆಕಿರುಬಗಳು (Hyenas), ಕಾಡು ಬೆಕ್ಕುಗಳು.
• ಪ್ರಮುಖ ಪಕ್ಷಿಗಳು: ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೋರಿಕನ್ (ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿ; CR).

ಗಿರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ಗಿರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಸಾಸನ್ ಗಿರ್) ತಲಾಲ ಗಿರ್ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇಂದು, ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳು ಕಂಡುಬರುವ ಏಷ್ಯಾದ ಏಕೈಕ ಪ್ರದೇಶ ಇದಾಗಿದೆ. ಹಿರಣ್ ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಕಮಲೇಶ್ವರ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು 'ಗಿರ್‌ನ ಜೀವನಾಡಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಸಸ್ಯವರ್ಗ: ಒಣ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡು.
• ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯಗಳು: ಸಾಗವಾನಿ, ಅಕೇಶಿಯ, ಬಬೂಲ್ (ಜಾಲಿ ಮರ), ತುಮ್ರಿ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗ.
• ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಣಿಗಳು: ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹ (EN), ಮಗ್ಗರ್ ಮೊಸಳೆ (VU), ಚಿರತೆ, ಚಿತಾಲ್, ಸಾಂಬಾರ್, ನಾಲ್ಕು ಕೊಂಬಿನ ಜಿಂಕೆ (Chausingha), ಚಿಂಕಾರ, ಕೃಷ್ಣಮೃಗ.

ಸಮುದ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಕಚ್ ಕೊಲ್ಲಿ) ಸಮುದ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ (ಕಚ್ ಕೊಲ್ಲಿ) ದ್ವಾರಕಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ.

• ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಣಿಗಳು: ಹವಳಗಳು, ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರ ಆಮೆಗಳು (EN), ಆಲಿವ್ ರಿಡ್ಲಿ ಆಮೆಗಳು (VU) ಮತ್ತು ಲೆದರ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಆಮೆಗಳಂತಹ (VU) ಸಮುದ್ರ ಆಮೆಗಳು, ಡುಗಾಂಗ್‌ಗಳು (ಕಡಲ ಹಸು; VU), ಇಂಡೋ-ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಹಂಪ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಡಾಲ್ಫಿನ್‌ಗಳು.
• ಬೆದರಿಕೆಗಳು: ಸಿಮೆಂಟ್ ಉದ್ಯಮಗಳಿಂದ ಹವಳ ಮತ್ತು ಮರಳಿನ ಹೊರತೆಗೆಯುವಿಕೆ, ನೀರಿನ ಹೆಚ್ಚಿದ ರಾಡಿ ಅಥವಾ ಕಲಕುವಿಕೆ (Turbidity), ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಯಾಂತ್ರೀಕೃತ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ದೋಣಿಗಳು.

ವಾನ್ಸ್‌ದಾ (ಬಾನ್ಸ್‌ದಾ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ  ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿನ ಅಂಬಿಕಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ.

• ಸಸ್ಯವರ್ಗ: ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡುಗಳು.
• ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯಗಳು: ಸಾಗವಾನಿ, ಬಿದಿರು, ಸಿಸಮ್ ಮರಗಳು.
• ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಣಿಗಳು: ಭಾರತೀಯ ಚಿರತೆ, ರೀಸಸ್ ಮಕಾಕ್ (ಮಂಗ), ಸಣ್ಣ ಭಾರತೀಯ ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು (Small Indian Civet), ನಾಲ್ಕು ಕೊಂಬಿನ ಜಿಂಕೆ, ಭಾರತೀಯ (ಮಲಬಾರ್) ದೈತ್ಯ ಅಳಿಲು.

ಗುಜರಾತ್‌ನ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮಗಳು:

ಬಲರಾಮ್ ಅಂಬಾಜಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ಗುಜರಾತ್-ರಾಜಸ್ಥಾನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಬು ಪರ್ವತದ (ಅರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ) ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಇದೆ.

• ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಣಿಗಳು: ಕರಡಿ (Sloth Bear), ಪಟ್ಟೆ ಕತ್ತೆಕಿರುಬ, ಚಿರತೆ, ನೀಲಗಾಯ್, ಭಾರತೀಯ ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ, ಸಣ್ಣ ಭಾರತೀಯ ಪುನುಗು ಬೆಕ್ಕು, ಭಾರತೀಯ ಚಿಪ್ಪುಹಂದಿ (Indian Pangolin).

ಬರ್ದಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ಇದು ಪೋರ್‌ಬಂದರ್ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ.  ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳ ಹಿಂದಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಗಾಗಾ (ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್) ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ  ಕಚ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಕರಾವಳಿಯ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ (CR) ಅನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಚ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಧಾಮದ ಜೊತೆಗೆ, ಗಾಗಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮವು ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಧಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಗಿರ್ನಾರ್ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ಇದು ಗಿರ್ನಾರ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿದೆ.  ಏಷ್ಯನ್ ಸಿಂಹಗಳಿಗೆ (EN) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
• ಜೆಸ್ಸೋರ್ ಕರಡಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಕರಡಿಗಳ (VU) ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಗುಜರಾತ್-ರಾಜಸ್ಥಾನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಬು ಪರ್ವತದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬನಾಸ್ ನದಿಯು ಜೆಸ್ಸೋರ್ ಕರಡಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮವನ್ನು ಬಲರಾಮ್ ಅಂಬಾಜಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ.
• ಕಚ್ (ಲಾಲಾ-ಪರ್ಜನ್) ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ (CR) (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಘೋರಡ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಾಗಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮದ ಜೊತೆಗೆ,  ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಧಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಕಚ್ ಮರುಭೂಮಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ಗ್ರೇಟ್ ರಾನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಆಳವಿಲ್ಲದ ಋತುಮಾನದ ಉಪ್ಪು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ (Seasonal saline wetland). ಡೈನೋಸಾರ್‌ಗಳು, ಮೊಸಳೆಗಳು ಮತ್ತು ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳ ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರತೆಗೆಯಲಾಗಿದೆ.
• ಪ್ರಮುಖ ಪಕ್ಷಿಗಳು: ಗ್ರೇಟರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೊಗಳು.

ನಲ್ ಸರೋವರ್ ಪಕ್ಷಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ: (ರಾಮ್‌ಸಾರ್ ತಾಣ)

• ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಿಹಿ ನೀರಿನ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ (ಒಂದು ಅವಶೇಷ ಸಮುದ್ರ - Relict sea).  ಗುಜರಾತ್‌ನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗು ಪಕ್ಷಿಧಾಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶವು ಭಾರತೀಯ ಕಾಡು ಕತ್ತೆ (NT) ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣಮೃಗಕ್ಕೆ (LC) ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿದೆ. ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.
• ಪಕ್ಷಿಗಳು: ಫ್ಲೆಮಿಂಗೊಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು (Storks), ಬಕಪಕ್ಷಿಗಳು (Herons), ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು (Waterfowls).

ನಾರಾಯಣ ಸರೋವರ್ ಚಿಂಕಾರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ಕೋರಿ ಕ್ರೀಕ್ (Kori Creek) ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭೇದ ಚಿಂಕಾರ (LC). ಈ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ ಮತ್ತು ಬನ್ನಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳನ್ನು (ಎರಡೂ ಕಚ್‌ನಲ್ಲಿವೆ) ಏಷ್ಯನ್ ಚಿರತೆಗಳ (CR) ಮರುಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಸಂಭಾವ್ಯ ತಾಣಗಳೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಪೂರ್ಣಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ  ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಾ ನದಿಯು ಇದರ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.  ವಾನ್ಸ್‌ದಾ (ಬಾನ್ಸ್‌ದಾ) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಶೂಲ್ಪನೇಶ್ವರ (ಧುಮ್ಖಾಲ್) ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸತ್ಪುರ  ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿದೆ.  ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ತಪತಿ ನದಿಯು ಶೂಲ್ಪನೇಶ್ವರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ.

ಥೋಲ್ ಸರೋವರ್ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ:

• ಮೆಹ್ಸಾನಾದಲ್ಲಿರುವ ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಜಲಾಶಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಲ್ ಸರೋವರ್ ನಂತರ ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಸಮೀಪವಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪಕ್ಷಿ ವೀಕ್ಷಣೆ ತಾಣವಾಗಿದೆ.
• ಪ್ರಮುಖ ಪಕ್ಷಿಗಳು: ಫ್ಲೆಮಿಂಗೊಗಳು, ಸಾರಸ್ ಕ್ರೇನ್‌ಗಳು, ಗ್ರೇಟ್ ವೈಟ್ ಪೆಲಿಕಾನ್‌ಗಳು, ವೈಟ್-ರಂಪ್ಡ್ ರಣಹದ್ದು, ಭಾರತೀಯ ರಣಹದ್ದು.

ಕಾಡು ಕತ್ತೆ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ (Wild Ass Wildlife Sanctuary):

• ಲಿಟಲ್ ರಾನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ನಲ್ಲಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಕಾಡು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು (NT) ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ  ಒಂದಾಗಿದೆ.
• ಬೆದರಿಕೆಗಳು: ಅಕ್ರಮ ಉಪ್ಪು ಕೃಷಿ (Salt panning).

ಇತರೆ:

• ಖಿಜಾಡಿಯಾ ಪಕ್ಷಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ: ಜಾಮ್‌ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ.
• ಮಿಟಿಯಾಲಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ: ಅರೆ-ಒಣ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಮರಗಳಿರುವ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು.  ಗಿರ್ ಸಿಂಹ ಧಾಮದ ಒಂದು ಶಾಖೆಯಂತಿದೆ.
• ಪೋರ್‌ಬಂದರ್ ಪಕ್ಷಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ: ಪೋರ್‌ಬಂದರ್ ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.
• ರತನ್ ಮಹಲ್ ಕರಡಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ: ದಾಹೋದ್ ಜಿಲ್ಲೆ.

ಗುಜರಾತ್‌ನ ರಾಮ್‌ಸಾರ್ ತಾಣಗಳು (4):

• ಖಿಜಾಡಿಯಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮ (WLS) ಇದು ಕಚ್ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಸಮೀಪವಿರುವ ಜಾಮ್‌ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಿಹಿ ನೀರಿನ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಉಪ್ಪು ನೀರು ನುಗ್ಗುವುದರಿಂದ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಒಡ್ಡು (Bund) ನಿರ್ಮಿಸಿದ ನಂತರ  ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.
• ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳು: ಪಲ್ಲಾಸ್ ಮೀನು ಹದ್ದು (EN), ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಕಿಮ್ಮರ್ (EN), ಇಂಡಿಯನ್ ಡೆಲಿಯಮ್ ಮರ (CR).

ನಲ್ ಸರೋವರ್ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ:

• ಗುಜರಾತ್‌ನ ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಿಹಿ ನೀರಿನ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ (ಒಂದು ಅವಶೇಷ ಸಮುದ್ರ). ಈ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶವು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಕಾಡು ಕತ್ತೆಯ (NT) ಒಂದು ಉಪ-ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿದೆ.
• ಪಕ್ಷಿಗಳು: ಸೋಷಿಯಬಲ್ ಲ್ಯಾಪ್‌ವಿಂಗ್ (CR), ಸಾರಸ್ ಕ್ರೇನ್ (VU).

ಥೋಲ್ ಸರೋವರ್:

• ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಜಲಾಶಯವಾಗಿದ್ದು, ಒಣ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಮೃಗಗಳಿಗೆ (LC) ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.
• ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು: ವೈಟ್-ರಂಪ್ಡ್ ರಣಹದ್ದು (CR), ಸೋಷಿಯಬಲ್ ಲ್ಯಾಪ್‌ವಿಂಗ್ (CR).

ವಾಧ್ವಾನ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ:

• ಈ ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಜಲಾಶಯವು ಅರೆ-ಶುಷ್ಕ ಕೃಷಿ ಭೂದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿದೆ.

• ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು: ಪಲ್ಲಾಸ್ ಮೀನು ಹದ್ದು (EN), ಸಾರಸ್ ಕ್ರೇನ್ (VU), ಕಾಮನ್ ಪೋಚಾರ್ಡ್ (VU).

ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು: 

1. ಗುಜರಾತ್‌ನ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮಗಳು — ಕೃಷ್ಣಮೃಗ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು, ಮರುಭೂಮಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸಮುದ್ರ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಂಹ ಕಾಡುಗಳು, ಭಾರತೀಯ ಜೈವ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಪರಿಸರ-ಆರ್ಥಿಕ ಸವಾಲುಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ, ಇವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ.

2. ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ (CR), ವೈಟ್-ರಂಪ್ಡ್ ರಣಹದ್ದು (CR), ಸಾರಸ್ ಕ್ರೇನ್ (VU) ಮತ್ತು ಡುಗಾಂಗ್ (VU) ಮೊದಲಾದ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತ್‌ನ ರಾಮ್‌ಸಾರ್ ತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಧಾಮಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ. ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಕ್ಷಯವು ಇವರ ಬದುಕುಳಿಕೆಗೆ ಹೇಗೆ ಅಪಾಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ?